15 . هلالى جغتايى ( مقتول به سال 936 ه . ق ) از غزلسرايان ممتاز سدهء نهم و نيمهء اول سدهء دهم هجرى است . از تركان جغتايى است كه در استرآباد به دنيا آمده و نشو و نما پيدا كرده و به تحصيل علوم متداول زمان پرداخته است . در ايام جوانى به هرات سفر مىكند و مورد عنايت سلطان حسين ميرزا قرار مىگيرد و در شمار ملازمان امير على شيرنوايى درمىآيد . تذكره‌نويسان در شرح حال وى آورده‌اند هنگامى كه مطلع زير را براى امير على شيرنوايى خواند : چنان از پا فكند امروز آن رفتار و قامت هم * كه فردا برنخيزم ، بلكه فرداى قيامت هم ! از تخلص او پرسيد ، جواب داد : هلالى ، و امير گفت : بَدرى ، بَدرى . در نام او اختلاف است ، برخى از او به نام نور الدين ياد كرده‌اند و بعضى نام او را بدر الدين دانسته‌اند . در مورد كشته شدن وى سه قول وجود دارد : قول اول اين كه به دستور عبيد اللّه خان ازبك و به جرم تشيّع به دست شخصى به نام سيف اللّه به شهادت رسيد ؛ و قول دوم حاكى از اين است كه در يورش عبيد اللّه خان ازبك به نواحى خراسان در چهارسوق هرات به دست سپاهيان ازبك كشته شده است ؛ و قول سوم مبنى بر اين تصور است كه وى در قالب يك رباعى ، خان ازبك را هجو كرد و بر سر همين شعر سر خود را به باد داد . « 1 » ماده تاريخ قتل او را در جملهء « سيف اللّه كشت » يافته‌اند كه با سال 936 ه . ق برابر است . ديوان هلالى جغتايى بارها در تهران و كانپور به چاپ رسيده و شادروان سعيد نفيسى نيز آن را پس از مقابله و تصحيح همراه مثنوى شاه و درويش و مثنوى صفات العاشقين او توسط انتشارات كتابخانهء سنائى به سال 1337 چاپ و منتشر كرده است . « 2 » وى در قطعهء رسا و شيوايى ، حديث معروف نبوى را : « انا مدينة العلم و علىٌّ بابها » استادانه به رشتهء نظم كشيده است :

--> ( 1 ) . ديوان هلالى جغتائى ، به تصحيح و مقابله و مقدمهء سعيد نفيسى ( كتابخانهء سنايى تهران ، بىتا ) ، ص 5 - 24 . ( 2 ) . همان .